Kenmerken van sektarisch denken

Wat onder een sekte wordt verstaan
Regelmatig kom je groepen en bewegingen tegen -binnen het brede gebied van wat christendom heet- die wellicht goed in de Geest begonnen zijn, maar die zich van lieverlee verkeerd ontwikkelen, of zelfs in het vlees eindigen. Het begrip “sekte” heeft in ons taaleigen een negatieve betekenis of gevoelswaarde gekregen. Dr. F. Boerwinkel definieerde het begrip in de vijftiger jaren van de vorige eeuw als volgt: “een secte is een groep mensen, die, voornamelijk uit begeerte naar zuiverheid en met verabsolutering van een deelwaarheid, de solidariteit met het grote geheel van de groep verbreekt, en die deze breuk niet meer als smart ervaart”. Het woord komt van het latijnse woord sequi (=volgen). Men volgt een bepaalde leider of stichter of men behoort bij een groep volgelingen rondom een leidend beginsel. In het nieuwe testament komt het voor als vertaling van het Griekse woord “hairesis”, dat duidt op een partij of richting, dan wel (negatiever klinkend) een ketterij. De ongunstige betekenis van het woord “sekte” heeft de overhand gekregen, waarbij men denkt aan groepen met duidelijk afwijkende gedachten van de gangbare historische christelijke doctrines. Het gaat daarbij met name om het zich vastbijten in zogenaamde stokpaardjes, het menen de volle geloofswaarheid te bezitten en het gebroken hebben met de hoofdstromingen van het christendom. Geen enkele groep wil uiteraard zichzelf als “sekte” gebrandmerkt zien.
Overigens haasten we ons om aan te tekenen dat er soms sprake was en is van herstelbewegingen, die veelal (tijdelijk) “heilzaam eenzijdig” de gevestigde kerk(en) corrigeerden of onder terechte kritiek plaatsten en vergeten of onder het stof der eeuwen begraven (deel)waarheden met vreugde herontdekten! We denken bijvoorbeeld aan de doop in de heilige Geest en de gaven van de Geest, aan de goddelijke mogelijkheden tot heiliging en aan het groeiproces tot volwassen zoonschap. Dergelijke groepen werden vaak ten onrechte met het etiket “sekte” gelabeld.

Welke karakteristieken vertonen naar het sektarische neigende groepen?
Onderstaand sommen we een aantal typerende kenmerken op van sektarisch denken in het algemeen. De meeste geestelijke kringen of groepen die men wel als sekte aanduidt zullen niet alle tekenen tegelijk vertonen die we hier vermelden. Als een groepering een aantal van deze karakteristieken wel vertoont, dan is het nodig op onze qui-vive te zijn. Om alert te blijven op wezenlijke gevaren die christelijke stromingen bedreigen, ook de meer charismatische onder hen, willen we concreet een aantal ijkpunten noemen, die onze waakzaamheid kunnen verhogen en die ons er opmerkzaam op maken dat schone schijn bedrieglijk kan zijn.
Daarbij is het addertje onder het gras dat er in twijfelachtige bewegingen vaak een mix is van veel goeds, maar gemengd met onbijbelse leringen of kwalijke praktijken. Het gaat niet altijd om een valse leer, maar soms ook om een exclusieve, elitaire houding tegenover andere christenen, terwijl de leer grotendeels juist kan zijn en het leven best oprecht. Daarbij willen we in ogenschouw nemen dat we niet alles wat zich (nieuw) aandient op het christelijke erf bij voorbaat als fout zien, maar het blijft wel nodig een wachter te blijven en dat is iets anders dan een bangerik voor elke vernieuwing of nieuwe geestelijke impuls die geuit wordt en waarvan men op onderdelen best het een en ander zou kunnen leren. Een gewaarschuwd mens telt echter voor twee en er zijn heel wat valkuilen aanwezig. De gave van onderscheiding van geesten is broodnodig! Wanneer men namelijk nadenkt over het fenomeen “sektarisch denken” dan resoneren er machten der duisternis mee op de achtergrond (gecamoufleerd of achter de schermen) of zelfs op de voorgrond (brutaal en openlijk).
We reiken samengebald de volgende wezenstrekken van sekten of -milder aangeduid- groepen met sektarische neigingen aan:

1. Naast Christus het op de voorgrond treden van de persoon van de stichter en de
huidige leider(s) van de beweging.

Deze beschouwt men als de allergrootste Godsmannen, waardoor men ertoe komt de hoofdleiders op een voetstuk te plaatsen en wordt er op een ongezonde manier hulde aan hen bewezen. Dit eerbewijs aan grondleggers kan zelfs bijna concurrerend
worden met de eer die alleen past voor het hoofd van de gemeente, Jezus Christus. De stichter of hedendaagse leider, dan wel groep leiders, wordt een positie toegekend, die doet denken aan grote of kleine pausen.
Charismatisch, gezalfd leiderschap kan indruk wekken, maar wordt helaas te weinig eerlijk naar bijbelse maatstaven getoetst. Mooie, schoonklinkende woorden van “de Heer dit en de Heer dat” zeggen lang niet alles en sluiten een mogelijk manipulerend optreden niet uit. Toetsing aan het Woord en aan het leven (van de leiders in het bijzonder) blijft altijd geboden.
Er is dikwijls sprake van een piramidevormig, dominant en autoritair leiderschap, waarbij onderricht, leiding en invloed altijd van de persoon of personen aan de top komt. Bij de onderlaag moet er meestal sprake zijn van totale onderwerping. Op de keper beschouwd kan er machtsmisbruik van leiders aanwezig zijn door over de
kudde te heersen.
Bij bijbelse gemeentevorming is er juist sprake van een omgekeerde piramide, waarin Christus de onderste en eerste steen is, Hij die kwam om te dienen. Daarin komt vervolgens vooral de dienst van alle geledingen in groeiende mate naar voren in een wederzijds dienstbetoon (Efeze 4:16; 1 Petr.4:10,11).

2. Bij de Bijbel als Gods Woord komen de geschriften en/of openbaringen van de
grondlegger van de groep en diens hedendaagse opvolgers als juiste uitleg van
(of zelfs toevoeging aan) de Bijbel

Deze menselijke geschriften of mondelinge openbaringen krijgen een (bijna) absoluut gezag, waaraan men zich moet onderwerpen. Vanuit deze bronnen -namelijk de eigen geschriften en/of speciale openbaringen- wordt de interpretatie van de Bijbel ter hand genomen en een andere zienswijze wordt niet gebillijkt.
Geschriften van andere godvruchtige broeders of zusters (buiten eigen kring) worden niet geaccepteerd, of voor minder relevant gehouden, of in elk geval als van lagere inspirerende waarde bekeken.
Er is sprake van een eigenaardig, bijzonder leersysteem, vaak met een absolute claim. Eigenaardig kan betekenen vreemdsoortig, maar tevens duiden op “eigen-aardigheden”, die goede nevenaccenten vertolken, die -tussen de afwijkingen door- zorgen voor een bepaalde aantrekkingskracht op geloofspunten die men veelal elders mist, zoals bijvoorbeeld een bepaalde mate van geborgenheid van de groep.

3. De eigen beweging of groep ziet men als de enige echte kerk, Gods ware
gemeente en/of (leidend tot) de Bruid van Christus.

Contacten met andere christenen worden ontmoedigd, behalve wanneer het naar meer zoekenden zijn, die mogelijk voor de groep gewonnen kunnen worden als zij interesse tonen.
Eigendunk, zelfingenomenheid en collectieve trots (een zich verheven voelen boven
andere christenen) spelen een grote rol. Er is een neiging om alleen eigen lectuur en
slechts eigen liederen aan te bevelen en al het andere verdacht te maken of met een
korreltje zout te nemen (er wordt nauwelijks serieus mee omgegaan of men laat het
links liggen).
Dit heeft tot gevolg dat men in isolatie ten opzichte van andere godvruchtige gelovigen leeft. Zoiets duidt op een werking van geestesmachten vanuit de onzichtbare wereld, die eenheid in verscheidenheid loochent, want alleen wij zijn uniek, denkt men (in vermetelheid). Andere christelijke bewegingen worden bij voorbaat met argusogen bekeken en geminacht.
Sommige sekten gaan zover dat alleen mensen die tot hun uitverkoren groep behoren behouden worden (alles buiten de eigen, unieke groep wordt dan als slecht gezien). Andere groepen die naar het sektarische neigen, zien zichzelf als DE gemeente, die de “broedplaats” van de Bruid van Christus zal (gaan) vormen, hoewel men wel erkennen wil dat andere christenen in de “religieuze wereld” door vergeving van zonden gered kunnen worden.
Echter het aanhouden van relaties met vroegere gemeenteleden wordt doorgaans sterk afgeraden of zelfs verboden. Deze afvalligen hebben in hun optiek het licht van de waarheid losgelaten. Daarom kunnen “uittreders”, die de hechte gemeenschap om diverse redenen verlaten, te maken krijgen met een sociaal isolement, omdat men vrijwel alleen in de groep vrienden en geloofsgenoten had. Dit scheiden doet lijden!

4. De meeste naar het sectarische neigende, christelijke groepen werken in het
algemeen vooral onder christenen, om hen in hun groep in te lijven, maar
evangeliseren weinig onder heidenen.

Teleurgestelde christenen kunnen aangetrokken worden door het goede leven van liefde en broederschap in de beweging zonder het gevaar te onderkennen van de
exclusieve opstelling van de gemeenschap.
Een nieuw contact wordt met veel toegenegenheid en aandacht omringd, om hem/haar tot een geïntegreerd deel van de groepsgemeenschap te maken. Daarbij wordt bewust of minder bewust gewerkt met inpalmingstactieken Veelal werkt men niet of nauwelijks onder de echte, onbereikte heidenen. Men schiet graag onder de “duiven” van andere geloofsgemeenschappen en men zoekt daar vooral naar de ontevredenen en de teleurgestelden.
We merken daarbij op dat veel mensen terecht naar meer van God hunkeren, maar in
diverse kerken en kringen helaas “stenen voor brood” krijgen.

5. Onderwaardering van de rechtvaardiging uit het geloof en overbeklemtoning van
de rechtvaardiging uit goede werken.

Men spreekt veelal weinig over de ultieme waarde van Golgotha en de vergeving van
zonden zonder werken door het vergoten bloed van Christus.
De leden van een christelijke cult gaan vaak innerlijk gebukt onder de last die de leiders hen opleggen, hoewel zij naar buiten toe een voortreffelijk leven (lijken te) presenteren.
Sommigen onder hen lijden onder een voortdurend schuldgevoel van de aanklager der broeders, satan, en voelen zich veroordeeld.
De sociale controle in de hechte groep maakt velen benauwd zich aan de geschreven of ongeschreven regels van de leiders te onttrekken of er zelfs maar vragen over te durven stellen. Men wil niet buiten de groep vallen en de angst is aanwezig om buiten de fijne broederschap terecht te komen, waarvan men zich afhankelijk voelt.
Er is sprake van een bepaalde mate van bewustzijnscontrole en velen ontwikkelen een zwak geweten waardoor het denken wordt besmet. Vandaar dat men het geloof in de groep en/of de verbondenheid met de (eigen) broederschap hoger stelt dan verstandelijk nadenken. Die groepsbroederschap van geloofsgenoten vraagt de hele levensinzet.
Wanneer goede werken evenwel in God verricht worden, dan komen deze voort uit
een levend geloof en een levende relatie met Hem.

6. Geheimzinnige geslotenheid betreffende de geloofsinhoud.

Tegenover buitenstaanders wordt er anders gesproken dan tegenover mensen van de eigen groep. Wanneer men bevraagd wordt over de geloofsinhoud binnen de gemeenschap, dan worden afwijkende opvattingen niet genoemd of slechts vaag omschreven, om naar buiten toe gemakkelijker geaccepteerd te worden.
Er is soms sprake van een bepaalde geheimzinnigheid, die alleen doorbroken kan worden als men zelf betrokken raakt in de gemeenschap en een ingewijde wordt in die bijzondere kennis.
Als er door buitenstaanders doorgevraagd wordt naar punten die niet zo helder vanuit de Bijbel kunnen worden aangetoond, dan beroept men zich veelal op speciaal licht en de openbaring van de heilige Geest over de geheimenissen van God.
Gods geheimenissen worden echter in het nieuwe testament geopenbaard. De ware christelijke gemeente is een open gemeenschap, die niets te verbergen heeft, maar van harte naar buiten het licht van het evangelie laat schijnen. Wel zal zij de openbare zonde uit haar midden weren en niet wereldgelijkvormig willen zijn.

7. Opgedrongen gelijkvormigheid.

Er is weinig plaats voor enige verscheidenheid in denken, want iedere uitverkorene moet zo mogelijk exact dezelfde denkbeelden en vormen erop na houden als het model van de grondlegger of het hedendaagse hoofdkwartier.
Voor het hebben van oordeel en kritiek wordt voortdurend gewaarschuwd, zelfs als dit slechts opbouwend bedoeld is tot een vruchtbare gedachtewisseling, waartoe evenwel meestal weinig ruimte bestaat.
Er kan soms sprake zijn van het na papegaaien van de inzichten en het spraakjargon van de leiders, ook als die terminologie niet rechtstreeks aan de Bijbel is ontleend. Er ontstaat hierdoor een eigen groepscultuur met een eigen sfeer en niet zelden een gedrukt, wettisch klimaat en een stand ophouden van een bepaalde mate van geestelijkheid tegenover de andere groepsleden, want er wordt op elkaar gelet.
Dan wordt er geleefd voor het aangezicht van mensen en voor de erkenning van mensen. Het gaat er juist om alleen voor Gods aangezicht te (leren) leven in de volle vrijheid van de Geest van Christus zonder een slaaf te zijn of te worden van mensen (1 Cor.7:23).

8. Onderwaardering van studeren, familiebanden en hobby´s.

Vaak eist het leven in de (sub)groep van de gemeenschap het individu zo op, dat zaken als doorstuderen, het onderhouden van natuurlijke banden buiten de broederschap en het bezig zijn met hobby´s van minder belang of zelfs als ongewenst worden gezien.
Al naar gelang een groep meer naar het sektarische neigt, wordt de opstelling op deze levensterreinen rigoureuzer. In gematigder bewegingen zal men zulke zaken niet of nauwelijks onder de aandacht brengen.
Natuurlijk is het voor elke christen van belang na te denken over een goede verdeling van de tijd. Daarbij zullen bepaalde dingen uitgesorteerd worden, die wellicht tijds- en arbeidsintensief zijn, zonder dat het nut ervan groot is.
Er bestaan groepen die van hun leden verwachten dat al dit soort aardse zaken opgegeven dienen te worden, dan wel beperkt moeten blijven.
Uiteraard mogen we leren bewust te leven, maar vrijheid van keuze op aards (niet: zondig!) gebied is een groot goed!
De teksten in Luc.14:26 en 33 over het haten van je eigen leven en het afstand doen van alles wat je hebt worden in dit verband nogal eens oneigenlijk gebruikt. Het gaat er hier om ons eigen leven achter te stellen bij het leven met God en om innerlijk los te zijn van al het aardse en niet vast te zitten aan iets of iemand, wat als een rem zou kunnen werken op het volle(dige) leven met God.

9. Een ongezond omgaan met geld, macht en seks.

Geldzucht, machtsstreven en seksuele onregelmatigheden zijn drie gevaren die elke christen bedreigen, inzonderheid geestelijke leiders. Hoge bomen vangen veel wind van demonische geesten. Op dit gebied kunnen we een woord van Paulus goed toepassen: “Daarom, wie meent te staan, zie toe dat hij niet valle” (1 Cor.10:12). Hoe goed is het om ootmoedig te blijven, ook als men leiding geeft.
Naarmate een groepering naar het sektarische neigt, zien we vaker dat de geldstromen oncontroleerbaarder worden, of dat er een ongezonde (na)druk wordt gelegd op het geven van geld aan het hoofdkwartier, de eigen organisatie of iets dergelijks. Het uitsluitend geven aan of werken voor (eigen) gemeenteprojecten wordt (over)gestimuleerd. Soms kan het voorkomen dat leiders zich in de meest letterlijke zin verrijken door gulle gevers.
Wanneer het denken in een sektarisch vaarwater terecht komt, krijgen leiders soms een bijna onaantastbare positie (zij hebben altijd gelijk!), van waaruit zij macht kunnen uitoefenen over de leden, dan wel dat die leden hun geestelijke leiders zo adoreren dat zij die machtspositie als het ware krijgen toebedeeld.
Een gezonde christelijke leider staat echter zeker altijd open voor correctie!
Op seksueel gebied doen zich in meer sektarische kringen vaker ontsporingen gelden, dan in christelijke kringen waar een gezonde, nuchtere en evenwichtige kijk op de Bijbel wordt aangehouden. Sekteleiders zijn op dit terrein lang niet altijd kosjer. Deze onreinheid weten zij veelal lang verborgen te houden op grond van hun bijna onaantastbare, verheven plaats binnen de gemeenschap.

10. Een krampachtig leven in het perspectief van de eindtijd.

Sektarische groepen wagen zich aan voorspellingen omtrent de opname van de Bruid, de wederkomst van Jezus Christus of het einde van de wereld en brengen hun leden vaak in een kramp door deze overspannen eindtijdverwachtingen.
Als de profetie vals en ongerijmd blijkt te zijn, zien we veelal het verschijnsel dat sommigen zich ontgoocheld afkeren en anderen des te fanatieker volharden in hun streven.
In dit klimaat van druk door opgelegde regels en voorschriften ontbreekt de ontspannen geloofsverwachting die zo typerend is voor waarachtig bijbels christendom. Echt christendom is een leefwijze van binnenuit door de heilige Geest door de macht van goddelijke liefde. Het is een voortdurende ontwikkeling op de weg van heiliging zonder kramp of opjutterij van “religieuze geesten”!

11. Manipulatie, intimidatie, indoctrinatie en controle spelen een niet geringe rol.

De leden moeten met hun houding, spreken en gedrag loyaal aan de groep, de leiders en hun speciale meer of minder aan de Bijbel ontleende leer blijven.
Ze ervaren dreiging van de boven hen geplaatsten dat het slecht met hen zal gaan als ze erover mochten denken weg te gaan. Op die manier wordt er op het gevoel ingewerkt en doen leiders hun gezag gelden. Deze leiders worden dikwijls opgehemeld en een kritische noot ten aanzien van hen is volstrekt ongewenst.
Als mensen overwegen enige afstand te gaan inbouwen, dan komen zij gemakkelijk in een loyaliteitsconflict terecht en dat ga je niet zo gauw aan.
De levens van de sektarisch denkende groep worden veelal beheerst door de talrijke activiteiten, waarbij zij hekelen dat velen die zich christenen noemen zo lauw zijn en daar schuilt uiteraard een behoorlijke kern van waarheid in.
Activisme in de zichtbare wereld hoeft echter niet zonder meer een graadmeter te zijn voor een werkelijk bloeiend, innerlijk geestelijk leven in God. De inzet en energie voor de groepsactiviteiten, waarbij men niet kan achterblijven, geeft een emotionele verbondenheid en een saamhorigheidsgevoel. Het kan ontaarden in een humanisme met een christelijk sausje, waarbij ieder zich – onder aandrang van christelijk groepsjargon- opwerkt tot een goed menselijk leven.
Niet het bouwen op Christus, maar het goede leven voor en in de beweging komt dan in het centrum, al zal het duidelijk zijn dat bij wie op Christus bouwt en in Hem blijft, het praktische, dagelijkse leven inderdaad zal veranderen.
De vraag is echter wie in een echte verbinding met Jezus Christus als hoofd en Heer leeft en daarom gemeenschap heeft met anderen die in Zijn licht wandelen, of wie slechts een “broederschapsgeest” en een groepscultuur aanhangt en zich in die sociale structuur veilig, dan wel onder een bepaalde morele pressie voelt staan om er helemaal bij te horen.
In een gezonde christelijke gemeente staan Woord en Geest beide in het middelpunt en wordt er tevens hoge prioriteit geschonken aan onderlinge gemeenschapsoefening, elkaar leren kennen naar het hart, kortom: er ontstaat een “relatievlechtwerk”, die het individuele denken en handelen echter niet verdringt.
De leden van een sekteachtige gemeenschap mogen niet los denken van de groep, maar moeten de groepsmentaliteit aannemen, er trouw aan zijn en er afhankelijk van
blijven. Bij een niet voldoen aan de groepsnorm ontstaan er schuldcomplexen, die psychische problemen kunnen veroorzaken, zeker bij hen die alles met een nauw geweten op proberen te volgen. De persoonlijke vrijheid wordt danig ingeperkt door wat het sektarisch denken niet toegestaan acht. Daardoor komt men ook vaak in identiteitsproblemen terecht.
De Heer wil juist dat onze persoonlijkheid zich ontplooit en tevoorschijn komt als een mens Gods in Christus. Ongetwijfeld gaat dit gepaard met reiniging van alles wat niet past in het goddelijke herstelplan.

Sekten als onbetaalde rekeningen of als insecten die lastig zijn
Vroeger noemde men sekten vaak de onbetaalde rekeningen van de kerk(en). Zij appelleerden op deelwaarheden en onderbelichte geloofspunten. Bijvoorbeeld: “de eschatologie is het meest verwaarloosde onderdeel van de theologie”, of wel over de leer van de laatste dingen -de eindtijd- is het minst nagedacht in de geloofsleer.
Het probleem van de officiële, gevestigde kerk was en is soms nog dat men ook niet genegen was die zogenaamde onbetaalde rekeningen eens te gaan betalen. Sektarische groepen, maar ook echte herstelbewegingen hebben terecht de vinger gelegd bij de zere plekken.
Anders uitgedrukt heeft men sekten wel vergeleken met “insecten”, die gaan zitten op de “rotte plekken” van de institutionele kerken. Die hebben deze irriterende insecten vaak weggejaagd zonder de rotte plekken weg te snijden of ze hebben deze lastige, om hen heen gonzende insecten in een doosje gestopt, dat wil zeggen in de onderste la van het kerkelijke archief.
Vaak wist men ook geen raad met mensen die zich lieten (over)dopen, of die bijvoorbeeld blijk gaven van een zogenaamde “pinkstertic”. Zij konden in het kerkelijk klimaat meestal moeilijk gehandhaafd blijven of zichzelf daar nog thuisvoelen, zodat de (volle) evangeliegemeenten in de laatste decennia toenamen.
In het gunstigste geval zijn opwekkings-en vernieuwingsbewegingen plus aspecten uit sekteachtige groepen een appèl geweest aan het geweten van gevestigde kerken en bestaande gemeenten, die leden aan ingezonkenheid, sleur en traditie zonder levend, sprankelend geloof en zonder warme betrokkenheid op elkaar!

Bereidheid om lessen ter harte te nemen
Mensen en groepen die min of meer sektarisch in denken zijn, kunnen echt en oprecht overkomen en zijn dat vaak ook, al zijn ze ten dele afgeleid of zelfs misleid door “vrome” geesten.
Laten wij echter niet vergeten de lessen grondig ter harte te nemen, die men op positieve punten van naar het sektarische neigende groepen kan leren. Er zijn vragen te beantwoorden als het bijvoorbeeld gaat om het gestalte geven aan een warme, hechte onderlinge gemeenschap of als er terecht opgeroepen wordt tot geestelijke groei en heiliging.
Daarbij dienen we ons tevens voluit bewust te zijn van de in dit artikel genoemde gevaren die zich via het sektarische denken aandienen. We hebben deze aangereikt om het inzicht in deze niet altijd gemakkelijk te onderkennen werkingen te verhogen en hopen dat het geestelijk onderscheid tot beoordeling daarmee is toegenomen!

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>